O‘zbekiston umumta’lim maktablarida funksional fitnesni joriy etish loyihasi: o‘quvchilarning jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish, muntazam jismoniy faollik odatlarini shakllantirish va yoshlar o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish.
Loyiha haqida
Loyiha «Besh tashabbus olimpiadasi» doirasidagi «Funksional fitnes» yo‘nalishi bo‘yicha mashqlarni bajarishning to‘g‘ri texnikasi, hisobga olish mezonlari va ishtirokchilarga qo‘yiladigan talablarni ko‘rsatuvchi o‘quv videomateriallarini ishlab chiqishni nazarda tutadi.
Umumiy qoidalar
Funksional fitnes bo‘yicha musobaqalar 9–11-sinf o‘quvchilari orasida, 15–17 yosh toifasida, o‘g‘il va qiz bolalar uchun alohida o‘tkaziladi. Ishtirok etish va natijalarni aniqlash musobaqaning rasmiy nizomiga muvofiq amalga oshiriladi.
Loyihada jamoa tarkibi ikki ishtirokchidan — bir o‘g‘il va bir qizdan iborat. Shaxsiy va jamoaviy natijalarni aniqlash tartibi musobaqaning rasmiy nizomi bilan belgilanadi.
Ishtirokchilar mashqlar majmuasini ketma-ket bajaradilar. Har bir mashqqa 45 soniya ajratiladi, mashqlar orasidagi tanaffus 15 soniyani tashkil etadi. Faqat belgilangan texnika va hisobga olish mezonlariga rioya qilingan takrorlashlar hisobga olinadi.
Mashqlar ro‘yxati
- Berpi (Burpee).
- Tumbaga sakrab chiqish (Box Jump) — o‘g‘il bolalar uchun / tumbaga qadam tashlab chiqish (Step-Up) — qizlar uchun.
- To‘ldirma to‘pni nishonga uloqtirish (Wall Ball).
- To‘ldirma to‘p bilan gavdani ko‘tarish (Sit-Up with Medicine Ball).
Mashqlarni bajarish texnikasi
Berpi (Burpee)
Mashq maqsadi: umumiy chidamlilik, portlovchi kuch, harakatlar muvofiqligi va funksional tayyorgarlikni rivojlantirish.
Bajarish ketma-ketligi
- Boshlang‘ich holat: tik turing, oyoqlar yelka kengligida, qo‘llar tana bo‘ylab.
- Cho‘kkalash va qo‘llarga tayanish: cho‘kkalang, gavdani oldinga egib, kaftlarni oldingizdagi polga qo‘ying.
- Yotib tayanish holatiga o‘tish: sakrab oyoqlarni orqaga uzating va yotib tayanish holatini oling, so‘ng gavdani ko‘krak polga tegguncha tushiring.
- Cho‘kkalash holatiga qaytish: sakrab har ikkala oyoqni bir vaqtda kaftlar tomon oldinga keltiring va tovonlarni polga qo‘ying.
- Yuqoriga sakrash: tik turing va tanani to‘liq yozgan holda, bosh ustida chapak chalib, vertikal sakrash bajaring.
To‘g‘ri bajarish mezonlari
- Quyi nuqtada ko‘krak polga tegadi.
- Oyoqlar oldinga bir vaqtda qaytariladi.
- Yuqori nuqtada tana to‘liq yozilgan holda vertikal sakrash va bosh ustida chapak bajariladi.
- Yerga qo‘nish yumshoq, tizzalar biroz bukilgan holda amalga oshiriladi.
Takrorlashlarni hisoblash: mashqning barcha elementlari belgilangan ketma-ketlikda bajarilgandan so‘ng takrorlash hisobga olinadi.
Tumbaga sakrab chiqish (Box Jump) — o‘g‘il bolalar
Tumba balandligi: 60 sm.
Mashq maqsadi: oyoq mushaklarining portlovchi kuchini, harakatlar muvofiqligini hamda tezlik-kuch qobiliyatlarini rivojlantirish.
Bajarish ketma-ketligi
- Boshlang‘ich holat: muvozanatni yo‘qotmasdan sakrash imkonini beradigan masofada tumba oldida turing. Oyoqlar yelka kengligida, qo‘llar erkin tushirilgan.
- Sakrashga tayyorgarlik: tizzalarni biroz buking, chanoqni orqaga, qo‘llarni tana orqasiga oling.
- Sakrash: ikki oyoq bilan kuchli itarilib, qo‘llar harakati yordamida tumbaga sakrang va ikkala tovon bilan qo‘ning.
- Holatni mustahkamlash: tumba ustida muvozanatni saqlab, oyoq va gavdani to‘liq yozing.
- Polga qaytish: tumbadan qadam tashlab, har bir oyoq bilan navbatma-navbat nazorat ostida tushing.
To‘g‘ri bajarish mezonlari
- Itarilish bir vaqtda ikkala oyoq bilan bajariladi.
- Qo‘nish tumba yuzasiga ikkala tovon bilan amalga oshiriladi.
- Tizzalar oyoq uchlari tomon yo‘naltiriladi, ichkariga og‘maydi.
- Yuqori nuqtada ishtirokchi oyoq va gavdasini to‘liq yozadi.
- Muvozanat saqlanadi; qo‘l bilan tumbaga tayanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
- Tushish qadam tashlab, sakramasdan bajariladi.
Takrorlashlarni hisoblash: tumbaga sakrab chiqilgach va yuqori nuqtada tana to‘liq yozilgach, takrorlash hisobga olinadi.
Tumbaga qadam tashlab chiqish (Step-Up) — qizlar
Tumba balandligi: 45 sm.
Mashq maqsadi: oyoq va dumba mushaklarining kuchi hamda chidamliligini rivojlantirish, harakatlar muvofiqligi va muvozanatni yaxshilash.
Bajarish ketma-ketligi
- Boshlang‘ich holat: tumbaga yuzlanib turing, oyoqlar chanoq kengligida, qo‘llar tana bo‘ylab erkin tushirilgan.
- Oyoqni qo‘yish: bir tovonni to‘liq tumba yuzasiga qo‘ying.
- Tumbaga ko‘tarilish: tana og‘irligini tayanch oyoqqa o‘tkazing va uni yozgan holda ko‘tariling; ikkinchi oyoqni yoniga qo‘ying.
- To‘liq yozilish: tumbada ikkala oyoq bilan turing, oyoq va gavdani to‘liq yozib, muvozanatni saqlang.
- Tushish va oyoqlarni almashtirish: polga nazorat ostida tushing. Keyingi takrorlashni boshqa oyoqdan boshlang.
To‘g‘ri bajarish mezonlari
- Tayanch oyoq tovoni to‘liq tumba yuzasida turadi.
- Ko‘tarilish asosan tayanch oyoq kuchi hisobiga bajariladi.
- Yuqori nuqtada ishtirokchi oyoq va gavdasini to‘liq yozadi.
- Har bir keyingi takrorlash boshqa oyoqdan boshlanadi.
- Tushish sakramasdan, nazorat ostida bajariladi.
Takrorlashlarni hisoblash: tumbaga ikkala oyoq bilan ko‘tarilgach va yuqori nuqtada tana to‘liq yozilgach, takrorlash hisobga olinadi.
To‘ldirma to‘pni nishonga uloqtirish (Wall Ball)
O‘g‘il bolalar: to‘p og‘irligi — 6 kg, nishon balandligi — 305 sm.
Qizlar: to‘p og‘irligi — 4 kg, nishon balandligi — 274 sm.
Mashq maqsadi: oyoq, yelka kamari va gavda mushaklarining kuchi va chidamliligini, harakatlar muvofiqligi hamda tezlik-kuch qobiliyatlarini rivojlantirish.
Bajarish ketma-ketligi
- Boshlang‘ich holat: to‘pni nishonga uloqtirish imkonini beradigan masofada devorga yuzlanib turing. Oyoqlar yelka kengligida, to‘p ikkala qo‘lda ko‘krak sathida ushlanadi.
- Cho‘kkalash: chanoqni tizza sathidan pastga tushirib cho‘kkalang. Tovonlar to‘liq polda, bel tabiiy holatini saqlaydi.
- To‘pni uloqtirish: oyoq va gavdani kuch bilan yozing va ayni paytda to‘pni ikkala qo‘l bilan yuqoriga, belgilangan nishonga uloqtiring.
- To‘pni qabul qilish: sakrab qaytgan to‘pni ushlab, uni ko‘krak oldida tuting va keyingi cho‘kkalashga silliq o‘ting.
To‘g‘ri bajarish mezonlari
- Cho‘kkalashning quyi nuqtasida chanoq tizza sathidan pastga tushadi.
- Uloqtirish ikkala qo‘l bilan bajariladi.
- To‘p belgilangan balandlikdagi nishonga tegadi.
- To‘pni ushlashda ishtirokchi muvozanatni saqlaydi va harakatni nazorat qiladi.
- Mashq to‘g‘ri texnikaga rioya qilgan holda uzluksiz bajariladi.
Takrorlashlarni hisoblash: cho‘kkalash bajarilib, to‘p belgilangan nishonga tekkandan so‘ng takrorlash hisobga olinadi.
To‘ldirma to‘p bilan gavdani ko‘tarish (Sit-Up with Medicine Ball)
O‘g‘il bolalar: to‘p og‘irligi — 6 kg.
Qizlar: to‘p og‘irligi — 4 kg.
Mashq maqsadi: qorin pressi mushaklarining kuchi va chidamliligini rivojlantirish hamda gavda mushaklarini mustahkamlash.
Bajarish ketma-ketligi
- Boshlang‘ich holat: chalqancha yoting, tizzalarni buking va tovonlarni birlashtirib polga qo‘ying. To‘pni ikkala qo‘lda ushlab, qo‘llarni bosh orqasiga uzating va to‘p bilan polga tegib turing.
- Gavdani ko‘tarish: qorin mushaklarini taranglashtirib, gavdani yuqoriga va oldinga ko‘taring, ayni paytda to‘pni bosh uzra yoy bo‘ylab oldinga harakatlantiring.
- Oyoqlar oldidagi polga tegish: ko‘tarilishni davom ettirib, gavdani oldinga eging va to‘p bilan tovonlar oldidagi polga tegining.
- Boshlang‘ich holatga qaytish: gavdani nazorat ostida chalqancha tushiring, ayni paytda to‘pni bosh orqasiga, pol bilan qayta tegguncha olib boring.
To‘g‘ri bajarish mezonlari
- Boshlang‘ich holatda to‘p bosh orqasida polga tegadi.
- Gavda ko‘tarilayotganda to‘p bosh uzra oldinga harakatlanadi.
- Yuqori nuqtada to‘p tovonlar oldidagi polga tegadi.
- Boshlang‘ich holatga qaytishda to‘p yana bosh orqasidagi polga tegadi.
- Harakatlar silkinishsiz va tebranishsiz, gavda holatini nazorat qilgan holda bajariladi.
Takrorlashlarni hisoblash: to‘p tovonlar oldidagi polga tegib, so‘ngra boshlang‘ich holatga qaytilib, to‘p bosh orqasidagi polga tekkandan keyin takrorlash hisobga olinadi.
Natijalarni hisoblashga qo‘yiladigan umumiy talablar
- Faqat tavsiflangan texnika va hisobga olish mezonlariga muvofiq bajarilgan takrorlashlar hisobga olinadi.
- Mashqning majburiy elementlariga rioya qilinmagan takrorlashlar hisobga olinmaydi.
- Hakam har bir ishtirokchining hisobga olingan takrorlashlari sonini qayd etadi.
- Shaxsiy natijalarni jamlash, jamoaviy natijani aniqlash va natijalar tengligini hal qilish tartibi musobaqaning rasmiy nizomiga mos bo‘lishi lozim.
G‘oliblarni aniqlash
G‘oliblar mashqlarni to‘g‘ri va texnik jihatdan puxta bajargan hamda ajratilgan vaqt ichida eng ko‘p takrorlashga erishgan ishtirokchilar to‘plagan ballar yig‘indisi bo‘yicha aniqlanadi.
Hududiy final bosqichida har bir tuman yoki shaharda 1–3-o‘rinlarni egallagan o‘quvchilar ishtirok etishi mumkin.
